Dezynfekcja

Joanna Sroka

Celem dezynfekcji jest zwalczenie mikroorganizmów, które zaatakowały obiekt zabytkowy oraz powstrzymanie rozprzestrzeniania się infekcji na zbiory sąsiadujące. 

Wyróżnia się dwie formy dezynfekcji obiektów zabytkowych: dezynfekcję pojedynczych obiektów oraz dezynfekcję masową zbioru. Wśród zabiegów dezynfekcji masowej można dokonać podziału na dezynfekcję zbioru w miejscu jego przechowywania, czyli in situ (w magazynach bibliotek lub archiwów) oraz poza miejscem jego przechowywania (np. połączoną z transportem dezynfekcję w komorach fumigacyjnych). 

Obecnie metodą powszechnie stosowaną do dezynfekcji pojedynczych obiektów zabytkowych jest dezynfekcja parami 4-chloro-3-metylofenolu tzw. metodą przekładkową. Ten rodzaj dezynfekcji wybierany jest często w przypadkach, kiedy konserwator nie ma dostępu do komory fumigacyjnej lub obiekt nie może zostać odkażony inną metodą. Ta druga sytuacja dotyczy np. akwarel, pasteli, kolorowanych grafik czy rysunków, których dezynfekcja jest utrudniona ze względu na występowanie często wrażliwych na wilgoć barwników. W przypadku tego typu obiektów nie jest możliwe wprowadzenie środka biobójczego np. w kąpieli lub poprzez pędzlowanie, dlatego dezynfekcja powinna ograniczyć się do stosowania par fungicydu. Metoda przekładkowa polega na nasączeniu arkuszy bibuły filtracyjnej 10% roztworem 4-chloro-3-metylofenolu w etanolu, wysuszeniu ich i umieszczeniu np. pomiędzy stronami książki. Tak zabezpieczony obiekt szczelnie zamyka się w worku foliowym na okres 2 tygodni. Po upływie tego czasu obiekt powinien wietrzyć się do zaniku zapachu dezynfektanta.

4-chloro-3-metylofenol jest skutecznym fungicydem, jednak jak większość środków dezynfekujących nie zabezpiecza obiektu przed kolejnym atakiem mikrobiologicznym. Co prawda pary dezynfektanta wnikają głęboko w strukturę zabytku, jednak z czasem ulatniają się. Profilaktycznie np. po przeprowadzonej konserwacji pastelu lub akwareli i oprawieniu w szkło, zaleca się umieszczenie bibuł wysyconych 4-chloro-3-metylofenolem między tekturą a obiektem.

Inną metodą zwalczania infekcji papieru jest dezynfekcja w kąpieli. Kąpieli dezynfekująco-myjącej najczęściej poddawane są karty książek drukowanych oraz grafiki czarno-białe. Ze względu na specyfikę zabiegu w ten sposób nie mogą zostać odkażone złożone obiekty czy zabytki o wrażliwej warstwie malarskiej. 

W celu dezynfekcji pojedynczego zabytku lub obiektu miejscowo zainfekowanego można skorzystać także z gotowych produktów. Przykładem może być dezynfektant w aerozolu Biocida CSC Book Saver. W skład tego preparatu wchodzą estry kwasu 4-hydroksybenzoesowego (Aseptina, Nipagina, parabeny), n-propanol (rozpuszczalnik) oraz dodatki HFC 227 i HFC 134a. Producent poleca stosowanie tego preparatu metodą spryskiwania obiektu ( książek, dokumentów, gazet, map i in.) z odległości 35 cm od lica i odwrocia.

Przed podjęciem decyzji o dezynfekcji zbioru książek lub archiwaliów należy ocenić, czy występuje zakażenie mikrobiologiczne, czy też obiekty są jedynie zakurzone i zabrudzone. Obecnie kładzie się nacisk na masową ochronę zbiorów archiwalnych i bibliotecznych przed drobnoustrojami przy zastosowaniu tzw. dezynfekcji pasywnej.

R. Fuchs twierdzi, że oczyszczanie obiektów z kurzu jest lepszym i skuteczniejszym sposobem ochrony zbiorów niż stosowanie środków grzybobójczych. Stworzenie odpowiednich warunków w magazynie tj. zapewnienie stabilnych warunków wilgotnościowo-temperaturowych, wymiana powietrza oraz utrzymywanie czystości wystarczająco chronią obiekty zabytkowe przed zakażeniem mikrobiologicznym. Zarodniki grzybów, jeśli nie będą miały sprzyjających warunków do rozwoju nie wykiełkują. W nieodpowiednich warunkach, np. przy znacznym wzroście wilgotności względnej powietrza, może nastąpić rozwój grzyba, jednak dojdzie do tego również na zbiorach wcześniej wydezynfekowanych przy użyciu preparatów biobójczych.

W przypadkach pojawienia się mikroorganizmów aktywnie rozkładających materiał zabytkowy, należy podjąć działania mające na celu zwalczenie infekcji przy użyciu metod chemicznych lub fizycznych.

Dezynfekcja masowa zbiorów archiwalnych i bibliotecznych może odbywać się poza miejscem ich przechowywania lub w magazynach, co nie wymaga wynoszenia zbioru.

Masowa dezynfekcja zbiorów w magazynach jest zabiegiem rzadkim i łączy się z dezynfekcją półek, ścian, kanałów wentylacyjnych i innych części składowych pomieszczenia. Może wydawać się, iż taka dezynfekcja jest najprostszym sposobem na pozbycie się drobnoustrojów z obiektów zabytkowych jak i całego magazynu, jednak jest to zagadnienie wciąż niewystarczająco opracowane. Niewątpliwie ma to związek z dopracowaniem odpowiedniej metody przeprowadzenia dezynfekcji oraz wyborem biocydu. Zabieg ten powinien być przede wszystkim skuteczny, przy zachowaniu maksymalnego bezpieczeństwa dla materii obiektu zabytkowego i ludzi.

Często zwalczanie infekcji cennych woluminów i pomieszczenia magazynowego jest rozdzielone. Po wyniesieniu zbiorów z magazynu przeprowadza się dezynfekcję całego pomieszczenia wraz z wszystkimi znajdującymi się tam sprzętami. Do wydezynfekowanego pomieszczenia później wracają odkażone zabytki. Takie przedsięwzięcie jest czasochłonne, jak również wymaga dużego nakładu finansowego.

Obecnie najczęściej wykorzystywaną metodą w procesie masowej dezynfekcji obiektów zabytkowych poza miejscem ich przechowywania jest dezynfekcja tlenkiem etylenu w komorze próżniowej. Metoda ta pozwala na wydezynfekowanie jednorazowo dużej ilości zbiorów, jednak ma swoje ograniczenia. Pojemność komory może wynosić od 1,2 do 20 m3. Gazowaniu może zostać poddana większość obiektów zabytkowych, aczkolwiek nie jest ono zalecane dla fotografii i pergaminów. Mylne jest powszechne przekonanie, że obiekty poddane dezynfekcji w komorze próżniowej, zostaną również oczyszczone i zabezpieczone przed ponownym wystąpieniem zakażenia. Tlenek etylenu skutecznie zabija grzyby, bakterie czy owady, jednak nie usuwa nalotów grzybowych, kurzu, brud, a już na pewno nie uporządkuje akt.

Tlenek etylenu (Rotanox, Petrox, Gas S) posiada silne działanie grzybo- i owadobójcze, jednak nie zabezpiecza obiektu przed nawrotem infekcji. Gaz ten ma działanie rakotwórcze dla ludzi oraz niszczy środowisko naturalne, dlatego podczas procesu dezynfekcji zachowane muszą być duże środki ostrożności. Komora dezynfekcyjna powinna być zaopatrzona w spalarkę tlenku etylenu, a proces gazowania musi odbywać w bardzo dobrze wentylowanych pomieszczeniach. Do całkowitego zakończenia procesu dezynfekcji nie należy przebywać w pomieszczeniu.

Gazowaniu tlenkiem etylenu poddawana jest ogromna ilość obiektów zabytkowych (nie tylko na podłożu papierowym). Dezynfekcja w komorze próżniowej tlenkiem etylenu jest skuteczną metodą zwalczania mikroorganizmów atakujących obiekty zabytkowe, jednak jej zastosowanie powinno być za każdym razem przeanalizowane i ograniczone do zainfekowanych zabytków. Należy wziąć pod uwagę fakt, że każde niepotrzebne działanie jest szkodliwe dla zabytków i odnosi się to do wszystkich metod dezynfekcji.

Alternatywę dla dezynfekcji toksycznymi związkami chemicznymi stanowi dezynfekcja obiektów zabytkowych metodami fizycznymiSkuteczną metodą dezynfekcji masowej zabytków na różnym podłożu jest dezynfekcja promieniami gamma. Jest to metoda bezpieczna dla środowiska naturalnego i dla zdrowia ludzi. Odpowiednio dobrana dawka promieniowania jonizującego powoduje uszkodzenie DNA drobnoustrojów i w następstwie ich śmierć. Promieniowanie charakteryzuje się wysoką przenikliwością, co pozwala np. na dezynfekcję obiektów w opakowaniu transportowym w całej jego objętości. Jednak przenikalność promieniowania gamma np. przez warstwę książek silnie maleje wraz ze wzrostem grubości paczki. Zastosowanie promieni gamma do zabytków na podłożu papierowym budzi jednak poważne zastrzeżenia. Wiadomo, że mechanizm i skutki działania promieniowania gamma są różne w papierach współczesnych i papierach zabytkowych. Promienie gamma mają mniejszy wpływ na papier, który w swej strukturze zawiera ligninę, związek bardziej odporny na to promieniowanie. Wskutek napromieniowania obniża się stopień polimeryzacji papierów, nie ulegają natomiast istotnej zmianie białość i kwasowość. Papiery o wysokich właściwościach wytrzymałościowych po napromieniowaniu znacząco je tracą, natomiast niska wytrzymałość papierów zniszczonych po dezynfekcji nie ulega zmianie.

LITERATURA 
Dobrusina S., Velikova T., Mass disinfection of documents affected by Microorganisms: one practical experience, [w:] 65 IFLA Council and General Conference, Bangkok, Thailand, August 20- August 28, 1999

Fryder K., Zamgławiacze i zamgławianie- wskazówki praktyczne, Polskie Drobiarstwo, listopad 2009, 48-52

Fuchs R., Zwalczanie szkodników na zaatakowanym materiale bibliotecznym i archiwalnym- porównanie starych i nowych metod. Nowoczesne metody badawcze do porównania zmian w strukturze molekularnej, Ochrona Zabytków, R. 51, nr 1, 1998, 63-79

Górski R., Wachowiak M., Depta S., Ocena przydatności nośnika „Mglavit” do wytwornic mgły zimnej w ochronie roślin szklarniowych, Rocznik Akademii Rolniczej w Poznaniu, CCCLX (2004)

Hájek M., Ďurovič M., Paulusová H., Weberová L., Microwave Drying and Disinfection of Paper Documents [w:] 15th International Drying Symposium, Proceedings, Budapest, Hungary, 20-23 August 2006

Hanus J., Richardin P. M., BonnassieTermes S., Wpływ tlenku etylenu na papiery fotograficzne, Notes Konserwatorski 9, 149-160

Kluska I., Zastosowanie promieniowania gamma do masowej dezynfekcji zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, praca magisterska wykonana pod kierunkiem prof. dr hab. A. B. Strzelczyk w Zakładzie Konserwacji Papieru i Skóry w Toruniu, Toruń 1997

Krajewski A., Perkowski J., Witomski P., Środki ochrony zabytków- perspektywy dezynsekcji i dezynfekcji zabytków za pomocą promieni gamma, Konferencja Krajowa „Potrzeby Konserwatorskie Obiektów Sakralnych na przykładzie makroregionu łódzkiego”, Łódź 2005

Kresymon K., Ocena przydatności związków utleniających do dezynfekcji zabytków na podłożu papierowym, praca magisterska wykonana pod kierunkiem dr J. Karbowskiej-Berent, w Zakładzie Konserwacji Papieru i Skóry w Toruniu, Toruń 2007

Pac-Pomarnacka M., Wpływ promieniowania gamma na fizyczne właściwości papieru, praca magisterska wykonana pod kierunkiem dr H. Rosa w Zakładzie Konserwacji Papieru i Skóry w Toruniu, Toruń 1999

Pannenko I., Draniak M., Wykorzystanie biobójczych właściwości olejków naturalnych w muzealnictwie. Wpływ olejku rozmarynowego na wybrane gatunki grzybów strzępkowych, Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki, vol. 16, nr 2-4 (61-63) 2005, 40-45

Potrzebnicka E. (red.), Konserwacja Zbiorów Bibliotecznych, Międzynarodowa Narada Ekspertów, Warszawa, październik 1987, Warszawa 1992

Karbowska-Berent J., Kozielec T., Jarmiłko J., Brycki B., Próby zastosowania nowych preparatów biobójczych do dezynfekcji zabytkowego papieru, [w:] Zbiory biblioteczne, muzealne i archiwalne – badania i konserwacja, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2010, s. 183-197.

Rakotonirainy M. S., Dupont A.-L., Lavedrine B., Ipert S., Cheradame H., Mass deacidification of papers and books: V. Fungistatic properties of papers treated with aminoalkylalkoxysilanes, Journal of Cultural Heritage 9, 2008, 54-59

Rosa H., Strzelczyk A.B., Jutrzenka-Supryn D., Perkowski J., Zastosowanie techniki radiacyjnej do masowej dezynfekcji zbiorów bibliotecznych i archiwaliów, Notes Konserwatorski 4, Warszawa 2000, 86-105

Rudy M., Wpływ promieniowania gamma na właściwości chemiczne papieru, praca magisterska wykonana pod kierunkiem dr H. Rosa w Zakładzie Konserwacji Papieru i Skóry w Toruniu, Toruń 1999

Skalska K., Ledakowicz S., Rozwój dezynfekcji chemicznej- perspektywy wykorzystania ozonu, Laboratorium 10, 2007, 10-13

Sobucki W., Warmińska D., Rams D., DAE- japońska metoda masowego odkwaszania książek w fazie gazowej, Notes Konserwatorski 8, 2004, 318-328

Strzelczyk A., Karbowska-Berent J., Drobnoustroje i owady niszczące zabytki oraz ich zwalczanie, wyd. UMK, Toruń 2004

Temby M. A., Mould: the invasive intruder, The Australian Library Journal, 2001, tom 50, zeszyt 2, 175-180

Wojciechowski P., Cele i zadania wieloletniego programu rządowego „Kwaśny Papier”. Ratowanie w skali masowej zagrożonych polskich zasobów bibliotecznych i archiwalnych, Archeion, T. CVIII, Warszawa 2005

Yamamoto K., Shibata H., Akae N., Zastosowanie tlenku propylenu do fumigacji dóbr kultury w systemie Arp, Notes Konserwatorski 8, 2004, 341-355

Zykubek K., Zanieczyszczenia mikrobiologiczne w magazynach archiwalnych, [w:] Archiwa w nowoczesnym społeczeństwie. Pamiętnik V Zjazdu Archiwistów Polskich, Olsztyn 6-8 września 2007, Warszawa 2008, 537-546 

UPRZEJMIE PROSZĘ NIE KOPIOWAĆ I NIE WYKORZYSTYWAĆ POWYŻSZEGO TEKSTU W JAKIEJKOLWIEK FORMIE BEZ ZGODY AUTORKI